एकादशोपनिषदः

 

(मूल मन्त्राः)

 

(ईश, केन, काठक, प्रश्न, मुण्डक, माण्डुक्य, तैत्तिरीय, ऐतरेय, श्वेताश्वतर, छान्दोग्य एवं बृहदारण्यक)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

प्रकाशक

 

डिवाइन लाइफ सोसायटी

पत्रालय : शिवानन्दनगर-२४९१९२

जिला : टिहरी गढ़वाल, उत्तराखण्ड (हिमालय), भारत

www.sivanandaonline.org, www.dlshq.org

प्रथम संस्करण : २०१२

(१००० प्रतियाँ)

 

 

 

 

 

© डिवाइन लाइफ ट्रस्ट सोसायटी

 

 

 

 

PRICE: 140/-

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

' डिवाइन लाइफ सोसायटी, शिवानन्दनगर' के लिए

स्वामी पद्मनाभानन्द द्वारा प्रकाशित तथा उन्हीं के द्वारा

'योग-वेदान्त फारेस्ट एकाडेमी प्रेस, शिवानन्दनगर-२४९१९२,

टिहरी गढ़वाल, उत्तराखण्ड' में मुद्रित

For online orders and Catalogue: visit disbooks.org

 

 

 

प्रस्तावना

 

 

उपनिषन्मन्त्राः चिन्ताप्रचोदकाश्चित्तशुद्धिकराश्च इत्यभि- ज्ञमतम् आर्षकालादारभ्याद्यप्रभृति महान्तो ज्ञानिनः स्वस्वरूपानुसन्धानिनश्चौपनिषन्मन्त्रपारायणं मननं प्रतिदिनं श्रद्धापूर्वकमवश्यं करणीयमित्युद्बोधयन्त्यस्मान् अतो मुमुक्षुणां सुखस्वाध्यायार्थमेकादशोपनिषन्मन्त्रा एकस्मिन्पुस्तके मुद्रिता- श्चेत्समीचीनं भवेदिति विचार्य श्रीगुरोः करुणयेदानीमत्र प्रकाशितमस्ति। अस्य ग्रन्थस्य पाठकानां स्वाध्यायशीलानामुपरि सर्वेषामृषिवर्याणामनुग्रहवर्षा भवेदिति प्रार्थना।

 

 

शिवानन्दाश्रमः                                                                         इति नारायणस्मरणम्

 

स्कन्दषष्ठीः                                                                             डिवाइन लाइफ सोसायटी

नवम्बर , २०११

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

दश शान्ति मन्त्राः

 

शं नो मित्रः शं वरुणः शं नो भवत्वर्यमा शं इन्द्रो बृहस्पतिः शं नो विष्णुरुरुक्रमः नमो ब्रह्मणे नमस्ते वायो। त्वमेव प्रत्यक्षं ब्रह्मासि त्वामेव प्रत्यक्षं ब्रह्म वदिष्यामि ऋतं वदिष्यामि। सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु माम् अवतु वक्तारम् ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।१ ।।

 

सह नाववतु। सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।२।।

 

यश्छन्दसामृषभो विश्वरूपः छन्दोभ्योऽध्यमृतात्सम्बभूव मेन्द्रो मेधया स्पृणोतु अमृतस्य देव धारणो भूयासम् शरीरं मे विचर्षणम्। जिह्वा मे मधुमत्तमा कर्णाभ्यां भूरि विश्रुवम् ब्रह्मणः कोशोऽसि मेधया पिहितः श्रुतं मे गोपाय ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।३।।

 

अहं वृक्षस्य रेरिवा। कीर्तिः पृष्ठं गिरेरिव ऊर्ध्वपवित्रो वाजिनीव स्वमृतमस्मि द्रविणꣲ᳭ सवर्चसम् सुमेधा अमृतोऽक्षितः इति त्रिशंकोर्वेदानुवचनम् ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।४।।

 

पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।५ ।।

 

आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मे अस्तु तदात्मनि निरते उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।६ ।।

 

वाङ्मे मनसि प्रतिष्ठिता मनो मे वाचि प्रतिष्ठितम्। आविरावीर्म एधि। वेदस्य आणीस्थः श्रुतं मे मा प्रहासीरनेनाधीतेनाहोरात्रान्संदधाम्यृतं वदिष्यामि सत्यं वदिष्यामि तन्मामवतु तद्वक्तारमवतु अवतु माम् अवतु वक्तारम् अवतु वक्तारम् ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।७।।

 

भद्रं नो अपिवातय मनः ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।८।।

 

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा ꣲ᳜ सस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः स्वस्ति इन्द्रो वृद्धश्रवाः स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्योंऽरिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।९।।

 

यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्वं यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै तं देवमात्मबुद्धिप्रकाशं मुमुक्षुर्वै शरणमहं प्रपद्ये ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।१०।।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

श्री गुरु-वन्दना

 

नमो ब्रह्मादिभ्यो ब्रह्मविद्यासंप्रदायकर्तृभ्यो वंशर्षिक महद्भयो नमो गुरुभ्यः सर्वोपप्लवरहितः प्रज्ञानघनः प्रत्यग ब्रह्मैवाहमस्मि ।।१ ।।

 

नारायणं पद्मभवं वशिष्ठं शक्तिं तत्पुत्रपराशरं

व्यासं शुकं गौडपदं महान्तं गोविन्दयोगीन्द्रमथास्य शिष्यम् ।।२

 

श्रीशंकराचार्यमथास्य पद्मपादं हस्तामलकं शिष्यम्

तं तोटकं वार्तिककारमन्यानस्मद्गुरून्संततमानतोऽस्मि ।। ।।

 

श्रुतिस्मृतिपुराणानामालयं करुणालयम्

नमामि भगवत्पादं शंकरं लोकशंकरम् ।।४।।

 

शंकरं शंकराचार्यं केशवं बादरायणम्

सूत्रभाष्यकृतौ वन्दे भगवन्तौ पुनः पुनः ।।५ ।।

 

ईश्वरो गुरुरात्मेति मूर्तिभेदविभागिने

व्योमवद्व्याप्तदेहाय दक्षिणामूर्तये नमः ।।६ ।।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

श्री दक्षिणामूर्ति स्तोत्रम्

 

विश्वं दर्पणदृश्यमाननगरीतुल्यं निजान्तर्गतं

पश्यन्नात्मनिमायया बहिरिवोद्भूतं यथा निद्रया

यःसाक्षात्कुरुते प्रबोधसमये स्वात्मानमेवाद्वयं

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।१ ।।

 

बीजस्यान्तरिवाङ्कुरो जगदिदं प्रानिर्विकल्पं पुन-

र्मायाकल्पितदेशकालकलनावैचित्र्यचित्रीकृतम्।

मायावीव विजृम्भयत्यपि महायोगीव यः स्वेच्छया

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।। ।।

 

यस्यैव स्फुरणं सदात्मकमसत्कल्पार्थकं भासते

साक्षात्तत्वमसीतिवेदवचसा यो बोधयत्याश्रितान्

यत्साक्षात्करणाद्भवेन्न पुनरावृत्तिर्भवाम्भोनिधौ

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।३ ।।

 

नानाछिद्रघटोदरस्थितमहादीपप्रभाभास्वरं

ज्ञानं यस्य तु चक्षुरादिकरणद्वारा बहिः स्पन्दते

जानामीति तमेव भान्तमनुभात्येतत्समस्तं जगत्

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।४ ।।

 

देहं प्राणमपीन्द्रियाण्यपि चलां बुद्धिं शून्यंविदुः

स्त्रीबालान्धजडोपमास्त्वहमिति भ्रांता भृशं वादिनः

मायाशक्तिविलासकल्पितमहाव्यामोहसंहारिणे

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।५ ।।

 

राहुग्रस्तदिवाकरेन्दुसदृशो मायासमाच्छादनात्

सन्मात्रः करणोपसंहरणतो योऽभूत्सुषुप्तः पुमान्।

प्रागस्वाप्समिति प्रबोधसमये यः प्रत्यभिज्ञायते

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।६ ।।

 

बाल्यादिष्वपि जाग्रदादिषु तथा सर्वास्ववस्थास्वपि

व्यावृत्तास्वनुवर्तमानमहमित्यन्तः स्फुरन्तं सदा

स्वात्मानं प्रकटीकरोति भजतां यो मुद्रया भद्रया

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।७।।

 

विश्वं पश्यति कार्यकारणतया स्वस्वामिसम्बन्धतः

शिष्याचार्यतया तथैव पितृपुत्राद्यात्मना भेदतः

स्वप्ने जाग्रति वा एष पुरुषो मायापरिभ्रामितः

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।८।।

 

 

भूरम्भांस्यनलोनिलोम्बरमहर्नाथो हिमांशुः पुमान्

इत्याभाति चराचरात्मकमिदं यस्यैव मूर्त्यष्टकम्

नान्यत्किंचन विद्यते विमृशतां यस्मात्परस्माद्विभोः

तस्मै श्रीगुरुमूर्तये नम इदं श्रीदक्षिणामूर्तये ।।९।।

 

सर्वात्मत्वमिति स्फुटीकृतमिदं यस्मादमुष्मिन् स्तवें

तेनास्य श्रवणात्तथाऽर्थमननाद् ध्यानाच्च संकीर्तनात्

सर्वात्मत्वमहाविभूतिसहितं स्यादिश्वरत्वं स्वतः

सिद्धयेत्तत्पुनरष्टधापरिणतं चैश्वर्यमव्याहृतम् ।।१०।।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

विषयसूचिका

 

ईशावास्योपनिषत्. 12

केनोपनिषत्. 15

काठकोपनिषत्. 19

प्रश्नोपनिषत्. 33

मुण्डकोपनिषत्. 41

माण्डूक्योपनिषत्. 49

तैत्तिरीयोपनिषत्. 51

ऐतरेयोपनिषत्. 64

श्वेताश्वतरोपनिषत्. 69

छान्दोग्योपनिषत्. 81

बृहदारण्यकोपनिषत्. 166

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ईशावास्योपनिषत्

 

पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते

पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।।

शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

ईशावास्यमिदंꣲ᳜  सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्

तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृधः कस्य स्विद्धनम् ।।१ ।।

 

कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविषेच्छतꣲ᳭ समाः

एवं त्वयि नान्यथेतोऽस्ति कर्म लिप्यते नरे ।।२ ।।

 

असुर्या नाम ते लोका अन्धेन तमसाऽऽवृताः

ताꣲ᳭  स्ते प्रेत्याभिगच्छन्ति ये के चात्महनो जनाः ।।३ ।।

 

अनेजदेकं मनसो जवीयो नैनद्देवा आप्नुवन्पूर्वमर्षत्

तद्धावतोऽन्यानत्येति तिष्ठत्तस्मिन्नपो मातरिश्वा दधाति ।। ।।

 

तदेजति तन्नैजति तद्दूरे तद्वन्तिके

तदन्तरस्य सर्वस्य तदु सर्वस्यास्य बाह्यतः ।।५।।

 

यस्तु सर्वाणि भूतान्यात्मन्येवानुपश्यति

सर्वभूतेषु चाऽऽत्मानं ततो विजुगुप्सते ।।६ ।।

 

यस्मिन्सर्वाणि भूतान्यात्मैवाभूद्विजानतः

तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यतः ।।७ ।।

 

 

 

पर्यगाच्छुक्रमकायमव्रणमस्नाविर शुद्धमपापविद्धम् कविर्मनीषी

परिभू: स्वयंभूर्याथातथ्यतोऽर्थान्यदधाच्छाश्वतीभ्यः समाप्यः ॥८॥

 

 

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासते

ततो भूय इव ते तमो विद्याया रताः ।।९ ।।

 

अन्यदेवाहुर्विद्ययाऽन्यदाहुरविद्यया

इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ।।१० ।।

 

विद्यां चाविद्यां यस्तद्वेदोभयꣲ᳭ सह

अविद्यया मृत्युं तीर्खा विद्ययामृतमश्नुते ।।११ ।।

 

अन्धं तमः प्रविशन्ति येऽसंभूतिमुपासते

ततो भूय इव ते तमो संभूत्याꣲ᳭  रताः ।।१२ ।।

 

अन्यदेवाहुः संभवादन्यदाहुरसंभवात्

इति शुश्रुम धीराणां ये नस्तद्विचचक्षिरे ।। १३ ।।

 

संभूतिं विनाशं यस्तद्वेदोभयꣲ᳭ सह

विनाशेन मृत्युं तीर्त्वाऽसंभूत्याऽमृतमश्नुते ।।१४ ।।

 

हिरण्मयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम्

तत्त्वं पूषन्नपावृणु सत्यधर्माय दृष्टये ।।१५ ।।

 

पूषन्नेकर्षे यम सूर्य प्राजापत्यव्यूहरश्मीन्समूह तेजो यत्ते रूपं

कल्याणतमं तत्ते पश्यामि योऽसावसौ पुरुषः सोऽहमस्मि ।। १६ ।।

 

वायुरनिलममृतमथेदं भस्मान्तꣲ᳭ शरीरम्

क्रतो स्मर कृतꣲ᳭ स्मर क्रतो स्मर कृतँꣲ᳭ स्मर ।।१७।।

 

अग्ने नय सुपथा राये अस्मान्विश्वानि देव वयुनानि विद्वान्

युयोध्यस्मज्जुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम उक्तिं विधेम ।।१८ ।।

 

पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात्पूर्णमुदच्यते पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिष्यते ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

।। इति ईशावास्योपनिषत्संपूर्णा ।।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

केनोपनिषत्

प्रथमः खण्डः

 

आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

केनेषितं पतति प्रेषितं मनः केन प्राणः प्रथमः प्रैति युक्तः

केनेषितां वाचमिमां वदन्ति चक्षुः श्रोत्रं देवो युनक्ति ।।१।।

 

श्रोत्रस्य श्रोत्रं मनसो मनो यद्वाचो वाचꣲ᳭ प्राणस्य प्राणः।

चक्षुषश्चक्षुरतिमुच्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।। ।।

 

तत्र चक्षुर्गच्छति वाग्गच्छति नो मनो विद्मो

विजानीमो यथैतदनुशिष्यादन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादधि

इति शुश्रुम पूर्वेषां ये नस्तद्व्याचचक्षिरे ।।३ ।।

 

यद्वाचाऽनभ्युदितं येन वागभ्युद्यते

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।४ ।।

 

यन्मनसा मनुते येनाऽऽहुर्मनो मतम्

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।५ ।।

 

यच्चक्षुषा पश्यति येन चक्षुꣲ᳭ षि पश्यति

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।६ ।।

 

यच्छ्रोत्रेण शृणोति येन श्रोत्रमिदंꣲ᳭ श्रुतम्

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।७ ।।

 

यत्प्राणेन प्राणिति येन प्राणः प्रणीयते

तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते ।।८ ।।

 

।। इति प्रथमः खण्डः ।।

द्वितीयः खण्डः

 

यदि मन्यसे सुवेदेति दभ्रमेवापि नूनं त्वं वेत्थ ब्रह्मणो रूपं

यदस्य त्वं यदस्य देवेष्वथ नु मीमांस्यमेव ते मन्ये विदितम् ।।१ ।।

 

नाहं मन्ये सुवेदेति नो वेदेति वेद

यो नस्तद्वेद तद्वेद नो वेदेति वेद ।।२ ।।

 

यस्यामतं तस्य मतं मतं यस्य वेद सः

अविज्ञातं विजानतां विज्ञातमविजानताम् ।।३।।

 

प्रतिबोधविदितं मतममृतत्वं हि विन्दते

आत्मना विन्दते वीर्यं विद्यया विन्दतेऽमृतम् ।।४।।

 

इह चेदवेदीदथ सत्यमस्ति चेदिहावेदीन्महती विनष्टिः

भूतेषु भूतेषु विचित्य धीराः प्रेत्यास्माल्लोकादमृता भवन्ति ।।५।।

 

।। इति द्वितीयः खण्डः ।।

 

तृतीयः खण्डः

 

ब्रह्म देवेभ्यो विजिग्ये तस्य ब्रह्मणो विजये देवा अमहीयन्त

ऐक्षन्तास्माकमेवायं विजयोऽस्माकमेवायं महिमेति ।।१।।

 

तद्वैषां विजज्ञौ तेभ्यो प्रादुर्बभूव तन्न व्यजानत किमिदं यक्षमिति ।।२ ।।

 

तेऽग्निमब्रुवञ्जातवेद एतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ।।३।।

 

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीत्यग्निर्वा अहमस्मीत्यब्रवीज्जातवेदा वा अहमस्मीति ।।४ ।।

 

तस्मिꣲ᳭ स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदꣲ᳭ सर्वं दहेयं यदिदं पृथिव्यामिति ।।५ ।।

 

तस्मै तृणं निदधावेतद्दहेति तदुपप्रेयाय सर्वजवेन तन्न शशाक दग्धुं तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ।।६।।

 

अथ वायुमब्रुवन्वायवे तद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति ।।७।।

 

तदभ्यद्रवत्तमभ्यवदत्कोऽसीति वायुर्वा अहमस्मीत्यब्रवीन्मातरिश्वा वा अहमस्मीति ।।८ ।।

 

तस्मिꣲ᳭ स्त्वयि किं वीर्यमित्यपीदꣲ᳭ सर्वमाददीय यदिदं पृथिव्यामिति ।।९ ।।

 

तस्मै तृणं निदधावेतदादत्स्वेति तदुपप्रेयाय सर्वजनेन तन्नशशाका- ऽऽदातुं तत एव निववृते नैतदशकं विज्ञातुं यदेतद्यक्षमिति ।। १० ।।

 

अथेन्द्रमब्रुवन्मघवन्नेतद्विजानीहि किमेतद्यक्षमिति तथेति तदभ्य- द्रवत्तस्मात्तिरोदधे ।। ११ ।।

 

तस्मिन्नेवाकाशे स्त्रियमाजगाम बहुशोभमानामुमां हैमवतीं ताꣲ᳭ होवाच किमेतद्यक्षमिति ।। १२ ।।

 

।। इति तृतीयः खण्डः ।।

 

चतुर्थः खण्डः

 

सा ब्रह्मेति होवाच ब्रह्मणो वा एतद्विजये महीयध्वमिति ततो हैव विदांचकार ब्रह्मेति ।।१।।

 

तस्माद्वा एते देवा अतितरामिवान्यान्देवान्यदग्निर्वायुरिन्द्रस्ते

ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्शस्ते ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ।।२।।

 

तस्माद्वा इन्द्रो ऽतितरामिवान्यान्देवान्स ह्येनन्नेदिष्ठं पस्पर्श ह्येनत्प्रथमो विदांचकार ब्रह्मेति ।। ।।

 

तस्यैष आदेशो यदेतद्विद्युतो व्यद्युतदा३ इतीन्न्यमीमिषदा इत्यधिदैवतम् ।।४।।

 

अथाध्यात्मं यदेतद्रच्छतीव मनोऽनेन चैतदुपस्मरत्यभीक्ष्णं संकल्पः ।।५ ।।

 

तद्ध तद्वनं नाम तद्वनमित्युपासितव्यं एतदेवं वेदाऽभि हैवं सर्वाणि भूतानि संवाञ्छन्ति ।।६ ।।

 

उपनिषदं भो ब्रूहीत्युक्ता उपनिषद्ब्राह्मीं वाव उपनिषद- मब्रूमेति ।।७ ।।

 

तस्यै तपो दमः कर्मेति प्रतिष्ठा वेदाः सर्वाङ्गानि सत्यमायतनम् ।।८ ।।

 

यो वा एतामेवं वेदापहत्य पाप्मानमनन्ते स्वर्गे लोके ज्येये प्रतितिष्ठति प्रतितिष्ठति ।।९।।

 

।। इति चतुर्थः खण्डः ।।

 

आप्यायन्तु ममाङ्गानि वाक्प्राणश्चक्षुः श्रोत्रमथो बलमिन्द्रियाणि सर्वाणि सर्वं ब्रह्मौपनिषदं माहं ब्रह्म निराकुर्यां मा मा ब्रह्म निराकरोदनिराकरणमस्त्वनिराकरणं मेऽस्तु तदात्मनि निरते उपनिषत्सु धर्मास्ते मयि सन्तु ते मयि सन्तु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

।। इति केनोपनिषत्संपूर्णा ।।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

काठकोपनिषत्

 

प्रथमोऽध्यायः

 

प्रथमा वल्ली

 

सहनाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

उशन्ह वै वाजश्रवसः सर्ववेदसं ददौ

तस्य नचिकेता नाम पुत्र आस ।।१।।

 

ꣲ᳭ कुमारꣲ᳭ सन्तं दक्षिणासु नीयमानासु श्रद्धाऽऽविवेश सोऽमन्यत

 

पीतोदका जग्धतृणा दुग्धदोहा निरिन्द्रियाः

 अनन्दा नाम ते लोकास्तान्स गच्छति ता ददत् ।।३

 

होवाच पितरं तत कस्मै मां दास्यसीति

 द्वितीयं तृतीयं ꣲ᳭ होवाच मृत्यवे त्वा ददामीति ।।४।।

 

बहूनामेमि प्रथमो बहूनामेमि मध्यमः

किꣲ᳭ स्विद्यमस्य कर्तव्यं यन्मयाऽद्य करिष्यति ॥५॥

 

अनुपश्य यथा पूर्वे प्रतिपश्य तथाऽपरे

सस्यमिव मर्त्यः पच्यते सस्यमिवाऽऽजायते पुनः ।।६।।

 

वैश्वानरः प्रविशत्यतिथिर्बाह्मणो गृहान्

तस्यैताꣲ᳭ शान्ति कुर्वन्ति हर वैवस्वतोदकम् ।।७।।

 

आशाप्रतीक्षे सङ्गतꣲ᳭ सूनृतां चेष्टापूर्ते पुत्रपशूꣲ᳭ श्च सर्वान्

एतद्वृड्क्ते पुरुषस्यात्पमेधसो यस्यानश्नन्यसति ब्राह्मणो गृहे।।८ ।।

 

तिस्रो रात्रीर्यदवात्सीगृहे मेऽनश्नन् ब्रह्मन्नतिथिर्नमस्यः

नमस्तेऽस्तु ब्रह्मन्स्वस्ति मेऽस्तु तस्मात्प्रति त्रीन्वरान्वृणीष्व ।।९ ।।

 

शान्तसंकल्पः सुमना यथा स्याद्वीतमन्युर्गौतमो माऽभि मृत्यो

त्वत्प्रसृष्टं माऽभिवदेत्प्रतीत एतत्त्रयाणां प्रथमं वरं वृणे ॥१०॥

 

यथा पुरस्ताद् भविता प्रतीत औद्दालकिरारुणिर्मत्प्रसृष्टः

सुखꣲ᳭ रात्रीः शयिता वीतमन्युस्त्वां ददृशिवान्मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् ।।११ ।।

 

स्वर्गे लोके भयं किंचनास्ति तत्र त्वं जरया बिभेति

उभे तीर्त्वाऽशनायापिपासे शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ।।१२।।

 

ꣲ᳭ त्वमग्नि स्वर्ण्यमध्येषि मृत्यो प्रब्रूहि ꣲ᳭ श्रद्धानाय मह्यम्

स्वर्गलोका अमृतत्वं भजन्त एतद्वितीयेन वृणे वरेण ।।१३॥

 

प्र ते ब्रवीमि तदु मे निबोध स्वर्ण्यमग्निं नचिकेतः प्रजानन्

अनन्तलोकाप्तिमथो प्रतिष्ठां विद्धि त्वमेतं निहितं गुहायाम् ।।१४।।

 

लोकादिमग्निं तमुवाच तस्मै या इष्टका यावतीर्वा यथा वा

चापि तत्प्रत्यवदद्यथोक्तमथास्य मृत्युः पुनरेवाह तुष्टः ।।१५ ।।

 

तमब्रवीत्प्रीयमाणो महात्मा वरं तवेहाद्य ददामि भूयः

तवैव नाम्ना भवितायमग्निः सृङ्कां चेमामनेकरूपां गृहाण ।।१६ ।।

 

त्रिणाचिकेतस्त्रिभिरेत्य सन्धि त्रिकर्मकृत्तरति जन्ममृत्यू

ब्रह्मजज्ञ देवमीड्यं विदित्वा निचाय्येमाꣲ᳭ शान्तिमत्यन्तमेति ।।१७।।

 

त्रिणाचिकेतस्त्रयमेतद्विदित्वा एवं विद्वाꣲ᳭ श्चिनुते नाचिकेतम्

मृत्युपाशान्पुरतः प्रणोद्य शोकातिगो मोदते स्वर्गलोके ।।१८ ।।

 

एष तेऽग्निर्नचिकेतः स्वग्यों यमवृणीथा द्वितीयेन वरेण

एतमग्निं तवैव प्रवक्ष्यन्ति जनासस्तृतीयं वरं नचिकेतो वृणीष्व ।।१९ ।।

 

येयं प्रेते विचिकित्सा मनुष्येऽस्तीत्येके नायमस्तीति चैके

एतद्विद्यामनुशिष्टस्त्वयाऽहं वराणामेष वरस्तृतीयः ।।२०।।

 

देवैरत्रापि विचिकित्सितं पुरा हि सुविज्ञेयमणुरेष धर्मः

अन्य वरं नचिकेतो वृणीष्व मा मोपरोत्सीरति मा सृजैनम् ।।२१ ।।

 

देवैरत्रापि विचिकित्सितं किल त्वं मृत्यो यन्न सुविज्ञेयमात्थ

वक्ता चास्य त्वादृगन्यो लभ्यो नान्यो वरस्तुल्य एतस्य कश्चित् ।।२२ ।।

 

शतायुषः पुत्रपौत्रान्वृणीष्व बहून्पशून्हस्तिहिरण्यमश्वान्

भूमेर्महदायतनं वृणीष्व स्वयं जीव शरदो यावदिच्छसि ।।२३ ।।

 

एतत्तुल्यं यदि मन्यसे वरं वृणीष्व वित्तं चिरजीविकां

महाभूमौ नचिकेतस्त्वमेधि कामानां त्वा कामभाजं करोमि ।।२४ ।।

 

ये ये कामा दुर्लभा मर्त्यलोके सर्वान्कामाꣲ᳭ श्छन्दतः प्रार्थयस्व

इमा रामाः सरथाः सतूर्या हीदृशा लम्भनीया मनुष्यैः

आभिर्मत्प्रत्ताभिः परिचारयस्व नचिकेतो मरणं माऽनुप्राक्षीः ।॥२५॥

 

श्वोभावा मर्त्यस्य यदन्तकैतत्सर्वेन्द्रियाणां जरयन्ति तेजः

अपि सर्वं जीवितमल्पमेव तवैव वाहास्तव नृत्यगीते ।। २६ ।।

 

वित्तेन तर्पणीयो मनुष्यो लप्स्यामहे वित्तमद्राक्ष्म चेत्त्वा

जीविष्यामो यावदीशिष्यसि त्वं वरस्तु मे वरणीयः एव ॥२७॥

 

अजीर्यताममृतानामुपेत्य जीर्यन्मर्त्यः क्वधःस्थः प्रजानन्

अभिध्यायन्वर्णरतिप्रमोदानतिदीर्घ जीविते को रमेत ।।२८

 

यस्मिन्निदं विचिकित्सन्ति मृत्यो यत्सांपराये महति ब्रूहि नस्तत्

योऽयं वरो गूढमनुप्रविष्टो नान्यं तस्मान्नचिकेता वृणीते ।।२९

 

।। इति प्रथमा वल्ली ।।

 

 

द्वितीया वल्ली

अन्यच्छ्रेयोऽन्यदुतैव प्रेयस्ते उभे नानार्थे पुरुषꣲ᳭ सिनीतः

तयोः श्रेय आददानस्य साधु भवति हीयतेऽर्थाद्य प्रेयो वृणीते ।।१ ।।

 

श्रेयश्च प्रेयश्च मनुष्यमेतस्तौ संपरीत्य विविनक्ति धीरः

श्रेयो हि धीरोऽभि प्रेयसो वृणीते प्रेयो मन्दो योगक्षेमावृणीते ।।२।।

 

त्वं प्रियान्प्रियरूपाꣲ᳭ श्च कामानभिध्यायन्नचिकेतोऽत्यस्राक्षीः

नैताꣲ᳭ सृङ्कां वित्तमयीमवाप्तो यस्यां मज्जन्ति बहवो मनुष्याः ।।३।।

 

दूरमेते विपरीते विषूची अविद्या या विद्येति ज्ञाता

विद्याभीप्सिनं नचिकेतसं मन्ये त्वा कामा बहवोऽलोलुपन्त ।।४।।

 

अविद्यायामन्तरे वर्तमानाः स्वयं धीराः पण्डितंमन्यमानाः

दन्द्रम्यमाणाः परियन्ति मूढा अन्धेनैव नीयमाना यथान्धाः ।।५ ।।

 

सांपरायः प्रतिभाति बालं प्रमाद्यन्तं वित्तमोहेन मूढम्

अयं लोको नास्ति पर इति मानी पुनः पुनर्वशमापद्यते मे ।।६ ।।

 

श्रवणायापि बहुभियों लभ्यः शृण्वन्तोऽपि बहवो यं विद्युः

आश्चर्यो वक्ता कुशलोऽस्य लब्धाऽऽश्चर्यो ज्ञाता कुशलानुशिष्टः ।।७।।

 

नरेणावरेण प्रोक्त एष सुविज्ञेयो बहुधा चिन्त्यमानः

अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्त्यणीयान्ह्यतर्त्यमणुप्रमाणात् ।।८।।

 

नैषा तर्केण मतिरापनेया प्रोक्ताऽन्येनैव सुज्ञानाय प्रेष्ठ

यां त्वमापः सत्यधृतिर्बतासि त्वादृङ्नो भूयान्नचिकेतः प्रष्टा ।।९।।

 

जानाम्यहꣲ᳭ शेवधिरित्यनित्यं ह्यध्रुवैः प्राप्यते हि ध्रुवं तत्

ततो मया नचिकेतश्चितोऽग्निरनित्यैर्द्रव्यैः प्राप्तवानस्मि नित्यम् ।।१०।।

 

कामस्याप्तिं जगतः प्रतिष्ठां क्रतोरनन्त्यमभयस्य पारम्

स्तोम- महदुरुगायं प्रतिष्ठां दृष्ट्वा धृत्या धीरो नचिकेतो ऽत्यस्राक्षीः ।।११।।

 

तं दुर्दर्श गूढमनुप्रविष्टं गुहाहितं गह्वरेष्ठं पुराणम्

अध्यात्मयोगाधिगमेन देवं मत्वा धीरो हर्षशोकौ जहाति ॥१२॥

 

एतच्छ्रुत्वा संपरिगृह्य मर्त्यः प्रवृह्य धर्म्यमणुमेतमाप्य

मोदते मोदनीयꣲ᳭ हि लब्ध्वा विवृत सद्म नचिकेतसं मन्ये ॥१३॥

 

अन्यत्र धर्मादन्यत्राधर्मादन्यत्रास्मात्कृताकृतात्

अन्यत्र भूताच्च भव्याच्च यत्तत्पश्यसि तद्वद ।।१४।॥

 

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपाꣲ᳭सि सर्वाणि यद्वदन्ति।

यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदꣲ᳭ संग्रहेण ब्रवीम्योमित्येतत् ।।१५।

 

एतद्धयेवाक्षरं ब्रह्म एतद्धयेवाक्षरं परम्

एतद्धयेवाक्षरं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् ।।१६ ।।

 

एतदालम्बनꣲ᳭ श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम्

एतदालम्बनं ज्ञात्वा ब्रह्मलोके महीयते ।।१७।।

 

जायते म्रियते वा विपश्चिन्नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित्

अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।१८ ।।

 

हन्ता चेन्मन्यते हन्तुꣲ᳭ हतश्चेन्मन्यते हतम्

उभौ तौ विजानीतो नायꣲ᳭ हन्ति हन्यते ।।१९।।

 

अणोरणीयान्महतो महीयानात्माऽस्य जन्तोर्निहितो गुहायाम्

तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुप्रसादान्महिमानमात्मनः ।।२० ।।

 

आसीनो दूरं व्रजति शयानो याति सर्वतः

कस्तं मदामदं देवं मदन्यो ज्ञातुमर्हति ।। २१ ।।

 

अशरीरꣲ᳭ शरीरेष्वनवस्थेष्ववस्थितम्

महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो शोचति ।।२२ ।।

 

नायमात्मा प्रवचनेन लभ्यो मेधया बहुना श्रुतेन

यमेवैष वृणुते तेन लभ्यस्तस्यैष आत्मा विवृणुते तनूꣲ᳭ स्वाम् ।।२३ ।।

 

नाविरतो दुश्चरितान्नाशान्तो नासमाहितः

नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनैनमाप्नुयात् ।।२४ ।।

यस्य ब्रह्म क्षत्रं उभे भवत ओदनः

मृत्युर्यस्योपसेचनं इत्था वेद यत्र सः ।।२५ ।।

 

।। इति द्वितीया वल्ली ।।

 

तृतीया वल्ली

 

ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे परार्धे

छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाप्नयो ये त्रिणाचिकेताः ।।१।।

 

यः सेतुरीजानानामक्षरं ब्रह्म यत्परम्

अभयं तितीर्षतां पारं नाचिकेतꣲ᳭ शकेमहि ।।२।।

 

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीर रथमेव तु

बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव ।।३।।

 

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयाꣲ᳭ स्तेषु गोचरान्

आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः ।।४।।

 

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्ययुक्तेन मनसा सदा

तस्येन्द्रियाण्यवश्यानि दुष्टाश्वा इव सारथेः ।।५।।

 

यस्तु विज्ञानवान्भवति युक्तेन मनसा सदा

तस्येन्द्रियाणि वश्यानि सदश्वा इव सारथेः ।।६।।

 

यस्त्वविज्ञानवान्भवत्यमनस्कः सदाऽशुचिः

तत्पदमाप्नोति संसारं चाधिगच्छति ।।७।।

 

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः

तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्भूयो जायते ।।८ ।।

 

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनःप्रग्रहवान्नरः

सोऽध्वनः पारमाप्नोति तद्विष्णोः परमं पदम् ।।९।।

 

इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः

मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान्परः ।।१० ।।

 

महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः

पुरुषान्न परं किंचित्सा काष्ठा सा परा गतिः ।। ११ ।।

 

एष सर्वेषु भुतेषु गूढोऽऽत्मा प्रकाशते

दृश्यते त्वग्रयया बुद्धया सूक्ष्मया सूक्ष्मदर्शिभिः ।।१२।।

 

यच्छेवाङ्मनसी प्राज्ञस्तद्यच्छेज्ज्ञान आत्मनि

ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत्तद्यच्छेच्छान्त आत्मनि ।।१३ ।।

 

उत्तिष्ठत जाग्रत प्राप्य वरान्निबोधत

क्षुरस्य धारा निशिता दुरत्यया दुर्गं पथस्तत्कवयो वदन्ति ।।१४ ।।

 

अशब्दमस्पर्शमरूपमव्ययं तथाऽरसं नित्यमगन्धवच्च यत्

अनाद्यनन्तं महतः परं ध्रुवं निचाय्य तन्मृत्युमुखात्प्रमुच्यते ।। १५ ।।

 

नाचिकेतमुपाख्यानं मृत्युप्रोक्तꣲ᳭ सनातनम्

उक्त्वा श्रुत्वा मेधावी ब्रह्मलोके महीयते ।।१६ ।।

 

इमं परमं गुह्यं श्रावयेद्ब्रह्मसंसदि।

प्रयतः श्राद्धकाले वा तदानन्त्याय कल्पते तदानन्त्याय कल्पत इति ।।१७ ।।

 

।। इति तृतीया वल्ली ।।

इति प्रथमोऽध्यायः

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

द्वितीयोऽध्यायः

 

प्रथमा वल्ली

 

पराञ्चि खानि व्यतृणत्स्वयम्भूस्तस्मात्परापश्यति नान्तरात्मन्

कश्चिद्वीरः प्रत्यगात्मानमैक्षदावृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् ।।१।।

 

पराचः कामाननुयन्ति बालास्ते मृत्योर्यन्ति विततस्य पाशम्

अथ धीरा अमृतत्वं विदित्वा ध्रुवमध्रुवेष्विह प्रार्थयन्ते ॥२॥

 

येन रूपं रसं गन्धं शब्दान्स्पर्शाꣲ᳭ श्च मैथुनान्

एतेनैव विजानाति किमत्र परिशिष्यते एतद्वै तत् ।।३ ।।

 

स्वप्नान्तं जागरितान्तं चोभौ येनानुपश्यति

महान्तं विभुमात्मानं मत्वा धीरो शोचति ।।४।।

 

इमं मध्वदं वेद आत्मानं जीवमन्तिकात्

ईशानं भूतभव्यस्य ततो विजुगुप्सते एतद्वै तत् ।।५॥

 

यः पूर्वं तपसो जातमद्भयः पूर्वमजायत

गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तं यो भूतेभिर्व्यपश्यत एतद्वै तत् ।।६।।

 

या प्राणेन संभवत्यदितिर्देवतामयी

गुहां प्रविश्य तिष्ठन्तीं या भूतेभिर्व्यजायत एतद्वै तत् ।।७।।

 

अरण्योर्निर्हितो जातवेदा गर्भ इव सुभृतो गर्भिणीभिः

दिवे दिव ईड्यो जागृवद्भिर्हविष्मद्भिर्मनुष्येभिरग्निः एतद्वै तत् ।।८।।

 

यतश्चोदेति सूर्योऽस्तं यत्र गच्छति

तं देवाः सर्वे अर्पितास्तदु नात्येति कश्चन एतद्वै तत् ।।९।।

 

यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह।

मृत्योः मृत्युमाप्नोति इह नानेव पश्यति ।। १० ।।

 

मनसैवेदमाप्तव्यं नेह नानाऽस्ति किंचन

मृत्योः मृत्युं गच्छति इह नानेव पश्यति ।। ११ ।।

 

अंगुष्ठमात्रः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति

ईशानं भूतभव्यस्य ततो विजुगुप्सते एतद्वै तत् ।।१२।।

 

अंगुष्ठमात्रः पुरुषो ज्योतिरिवाधूमकः

ईशानो भूतभव्यस्य एवाद्य श्वः एतद्वै तत् ।।१३ ।।

 

यथोदकं दुर्गे वृष्टं पर्वतेषु विधावति

एवं धर्मान् पृथक् पश्यंस्तानेवानुविधावति ।। १४ ।।

 

यथोदकं शुद्धे शुद्धमासिक्तं तादृगेव भवति

एवं मुनेर्विजानत आत्मा भवति गौतम ।।१५।।

 

।। इति प्रथमा वल्ली ।।

 

 

द्वितीया वल्ली

 

पुरमेकादशद्वारमजस्यावक्रचेतसः

अनुष्ठाय शोचति विमुक्तश्च विमुच्यते एतद्वै तत् ।।१ ।।

 

ꣲ᳭सः शुचिषद्द्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत्

नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतं बृहत् ।।२।।

 

ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति

मध्ये वामनमासीनं विश्वे देवा उपासते ।।३ ।।

 

अस्य विसंसमानस्य शरीरस्थस्य देहिनः

देहाद्विमुच्यमानस्य किमत्र परिशिष्यते एतद्वै तत् ।।४।।

 

प्राणेन नाऽपानेन मयों जीवति कश्चन

इतरेण तु जीवन्ति यस्मिन्नेतावुपाश्रितौ ।।५ ।।

 

हन्त इदं प्रवक्ष्यामि गुह्यं ब्रह्म सनातनम्

यथा मरणं प्राप्य आत्मा भवति गौतम ।। ।।

 

योनिमन्ये प्रपद्यन्ते शरीरत्वाय देहिनः

स्थाणुमन्येऽनुसंयन्ति यथाकर्म यथाश्रुतम् ।।७।।

 

एष सुप्तेषु जागर्ति कामं कामं पुरुषो निर्मिमाणः

तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते

तस्मिंल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन एतद्वै तत् ।।८ ।।

 

अग्निर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव

एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।।९

 

वायुर्यथैको भुवनं प्रविष्टो रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव

 एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा रूपं रूपं प्रतिरूपो बहिश्च ।।१० ।।

 

सूर्यो यथा सर्वलोकस्य चक्षुर्न लिप्यते चाक्षुषैर्बाह्यदोषैः एकस्तथा सर्वभूतान्तरात्मा लिप्यते लोकटु खेन बाह्यः ।।११ ।।

 

एको वशी सर्वभूतान्तरात्मा एकं रूपं बहुधा यः करोति

तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ।।१२ ।।

नित्योऽनित्यानां चेतनश्चेतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्

तमात्मस्थं येऽनुपश्यन्ति धीरास्तेषां शान्तिः शाश्वती नेतरेषाम् ।।१३ ।।

 

तदेतदिति मन्यन्तेऽनिर्देश्यं परमं सुखम्

कथं नु तद्विजानीयां किमु भाति विभाति वा ।।१४ ।।

 

तत्र सूर्यो भाति चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः

तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ।। १५ ।।

 

।। इति द्वितीया वल्ली ।।

 

 

तृतीया वल्ली

 

ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः

तदेव शुक्रं तद्ब्रह्म तदेवामृतमुच्यते

तस्मिल्लोकाः श्रिताः सर्वे तदु नात्येति कश्चन एतद्वै तत् ।।१ ।।

 

यदिदं किञ्च जगत्सर्वं प्राण एजति निःसृतम्

महद्भयं वज्रमुद्यतं एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।।२।।

 

भयादस्याग्निस्तपति भयात्तपति सूर्यः

भयादिन्द्रश्च वायुश्च मृत्युर्धावति पञ्चमः ।।३ ।।

 

इह चेदशकद्बोद्धं प्राक्शरीरस्य विस्रसः

ततः सर्गेषु लोकेषु शरीरत्वाय कल्पते ।।४ ।।

 

यथाऽदर्श तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोके

यथाऽप्सु परीव ददृशे तथा गन्धर्वलोके च्छायातपयोरिव ब्रह्मलोके ।।५।।

 

इन्द्रियाणां पृथग्भावमुदयास्तमयौ यत्

पृथगुत्पद्यमानानां मत्वा धीरो शोचति ।। ।।

 

इन्द्रियेभ्यः परं मनो मनसः सत्त्वमुत्तमम्

सत्त्वादधि महानात्मा महतोऽव्यक्तमुत्तमम् ।।७।।

 

अव्यक्तात्तु परः पुरुषो व्यापकोऽलिङ्ग एव च।

यं ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुरमृतत्वं गच्छति ।।८ ।।

 

संदृशे तिष्ठति रूपमस्य चक्षुषा पश्यति कश्चनैनम्

हृदा मनीषा मनसाऽभिक्लृप्तो एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ।।९।।

 

यदा पञ्चावतिष्ठन्ते ज्ञानानि मनसा सह।

बुद्धिश्च विचेष्टति तामाहुः परमां गतिम् ।।१०।।

 

तां योगमिति मन्यन्ते स्थिरामिन्द्रियधारणाम्

अप्रमत्तस्तदा भवति योगो हि प्रभवाप्ययौ ।।११ ।।

 

नैव वाचा मनसा प्राप्तुं शक्यो चक्षुषा

अस्तीति ब्रुवतोऽन्यत्र कथं तदुपलभ्यते ।।१२ ।।

 

अस्तीत्येवोपलब्धव्यस्तत्त्वभावेन चोभयोः

अस्तीत्येवोपलब्धस्य तत्त्वभावः प्रसीदति ।। १३ ।।

 

 

यदा सर्वे प्रमुच्यन्ते कामा येऽस्य हृदि श्रिताः

अथ मर्योऽमृतो भवत्यत्र ब्रह्म समश्नुते ।।१४ ।।

 

यदा सर्वे प्रभिद्यन्ते हृदयस्येह ग्रन्थयः

अथ मर्योऽमृतो भवत्येतावद्ध्यनुशासनम् ।।१५ ।।

 

 

शतं चैका हृदयस्य नाड्यस्तासां मूर्धानमभिनिःसृतैका

तयोर्ध्वमायन्नमृतत्वमेति विष्वङ्कन्या उत्क्रमणे भवन्ति ।। १६ ।।

 

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनिविष्टः

तं स्वाच्छरीरात्प्रवृहेन्मुञ्जादिवेषीकां धैर्येण

तं विद्याच्छुक्रममृतं तं विद्याच्छुक्रममृतमिति ।। १७ ।।

 

मृत्युप्रोक्तां नचिकेतोऽथ लब्ध्वा विद्यामेतां योगविधिं कृत्स्सम्म

महाप्राप्तो विरजोऽभूद्विमृत्युरन्योऽप्येवं यो विदध्यात्ममेव ॥१८॥

 

इति द्वितीयोऽध्यायः

 

सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्यं करवावहै। तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।।

शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

।। इति काठकोपनिषत्संपूर्णा ।।

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

प्रश्नोपनिषत्

प्रथमः प्रश्नः

 

भद्रं कर्णेभिः शृणुयाम देवाः भद्रं पश्येमाक्षभिर्यजत्राः स्थिरैरङ्गैस्तुष्टुवा सस्तनूभिर्व्यशेम देवहितं यदायुः स्वस्ति इन्द्रो वृद्धश्रवाः। स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्तार्थोऽ रिष्टनेमिः स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु ।। शान्तिः शान्तिः शान्तिः ।।

 

सुकेशा भारद्वाजः शैब्यश्च सत्यकामः सौर्यायणी गार्ग्यः कौसल्यश्चाश्वलायनो भार्गवो वैदर्भिः कबन्धी कात्यायनस्ते हैते ब्रह्मपरा ब्रह्मनिष्ठाः परं ब्रह्मान्वेषमाणा एष वै तत्सर्वं वक्ष्यतीति ते समित्पाणयो भगवन्तं पिप्पलादमुपसन्नाः ।।१ ।।

 

तान्ह ऋषिरुवाच भूय एव तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया संवत्सरं संवत्स्यथ यथाकामं प्रश्नान्पृच्छत यदि विज्ञास्यामः सर्वं वो वक्ष्याम इति ।। ।।

 

अथ कबन्धी कात्यायन उपेत्य पप्रच्छ भगवन्कुतो वा इमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ।। ।।

 

तस्मै होवाच प्रजाकामो वै प्रजापतिः तपोऽतप्यत तपस्तप्त्वा मिथुनमुत्पादयते रयिं प्राणं चेत्येतौ मे बहुधा प्रजाः करिष्यत इति ।।४ ।।

 

आदित्यो वै प्राणो रयिरेव चन्द्रमा रथिर्वा एतत्सर्वं यन्थले चामूर्त तस्मान्मूर्तिरेव रयि ।।५ ।।

 

अधादित्य उदयन्यत्प्राचीं दिशं प्रविशतिर प्राच्च्यान्प्राणान्रश्मिषु सनिधत्ते

यद्दक्षिणां यत्प्रतीचीं यदुदीची यशो यदूर्ध्वं यदन्तरा दिशो यत्सर्वं प्रकाशयति तेन सर्वान्प्राणानज्यि सनिधत्ते ।।६ ।।

 

एष वैश्वानरो विश्वरूपः प्राणोऽनिरुदयते

तदेतदृचाम्युक्तम् ॥७।

विश्वरूप हरिणं जातवेदसं परायणं ज्योतिरेकं तपन्तम

सहस्ररश्मिः शतधा वर्तमानः प्राणः प्रजानामुदयत्येष सूर्यः ।॥८॥

 

संवत्सरो वै प्रजापतिस्तस्यायने. दक्षिणं चोत्तरं तये वै तदिष्टापूर्ते कृतमित्युपासते ते चान्द्रमसमेव लोकमभिजयन्ते एव पुनरावर्तन्ते तस्मादेत ऋषयः प्रजाकामा दक्षिणं प्रतिपद्यन्ते एष वै रयिर्यः पितृयाणः ।।९ ।।

अथोत्तरेण तपसा ब्रह्मचर्येण श्रद्धया विद्ययात्मान- मन्विष्यादित्यमभिजयन्ते एतद्वै प्राणानामायतनमेतदमृतमभय- मेतत्परायणमेतस्मान्न पुनरावर्तन्त इत्येष निरोधस्तदेष श्लोकः ॥१०॥

 

पञ्चपादं पितरं द्वादशाकृतिं दिव आहुः परे अर्धे पुरीषिणम् अथेमे अन्य परे विचक्षणं सप्तचक्रे षडर आहुरर्पितमिति ।।१९

 

मासो वै प्रजापतिस्तस्य कृष्णपक्ष एव रविः शुक्ल प्राणस्तस्मादेत ऋषयः शुक्ल इष्टं कुर्वन्तीतर इतरस्मिन् ॥१२॥

 

अहोरात्रो वै प्रजापतिस्तस्याहरेव प्राणो रात्रिरेव रयिः प्राणं वा एते प्रस्कन्दन्ति ये दिवा रत्या संयुज्यन्ते ब्रह्मचर्यमेव तद्यद्रात्रौ रत्या संयुज्यन्ते ।।१३ ।।

 

अन्नं वै प्रजापतिस्ततो वै तद्रेतस्तस्मादिमाः प्रजाः प्रजायन्त इति ।।१४।।

 

तद्ये वै तत्प्रजापतिव्रतं चरन्ति ते मिथुनमुत्पादयन्ते तेषामेवैष ब्रह्मलोको येषां तपो ब्रह्मचर्यं येषु सत्यं प्रतिष्ठितम् ।।१५।।

 

तेषामसौ विरजो ब्रह्मलोको येषु जिह्ममनृतं माया चेति ।। १६ ।।

 

।। इति प्रथमः प्रश्नः ।।

 

 

 

 

 

 

द्वितीयः प्रश्नः

 

अथ हैनं भार्गवो वैदर्भिः पप्रच्छ।

भगवन्कत्येव देवाः प्रजा विधारयन्ते कतर एतत्प्रकाशयन्ते कः पुनरेषां वरिष्ठ इति ।।१।।

 

तस्मै होवाच। आकाशो वा एष देवो वायुरनिरापः पृथिवी वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं

ते प्रकाश्याभिवदन्ति वयमेतद्वाणमवश्थ्य विधारयामः ।।२ ।।

 

तान्वरिष्ठः प्राण उवाच मा मोहमापद्यथाहमेवैतत्पञ्चधात्मानं प्रविभज्यैतद्वाणमवष्टभ्य विधारयामीति तेऽश्रद्दधाना बभूवुः ।॥३॥

 

सोऽभिमानादूर्ध्वमुत्क्रामत इव तस्मिन्नुत्क्रामत्यथेतरे सर्व एवोत्क्रामन्ते तस्मिꣲ᳭श्च प्रतिष्ठमाने सर्व एव प्रातिष्ठन्ते तद्यथा मक्षिका मधुकरराजानमुत्क्रामन्तं सर्वा एवोत्क्रामन्ते तस्मिंꣲ᳭श्च प्रतिष्ठमाने सर्वा एव प्रातिष्ठन्त एवं वाङ्मनश्चक्षुः श्रोत्रं ते प्रीताः प्राणं स्तुन्वन्ति ।।४ ।।

 

एषोऽग्निस्तपत्येष सूर्य एष पर्जन्यो मघवानेष वायुरेष पृथिवी रयिर्देवः सदसच्चामृतं यत् ।।५।।

 

अरा इव रथनाभौ प्राणे सर्वं प्रतिष्ठितम् ऋचो यजूꣲ᳭ षि सामानि यज्ञः क्षत्रं ब्रह्म ।। ।।

 

प्रजापतिश्चरसि गर्भे त्वमेव प्रतिजायसे तुभ्यं प्राण प्रजास्त्विमा बलिं हरन्ति यः प्राणैः प्रतितिष्वति ॥७

 

देवानामसि वह्नितमः पितणां प्रथमा स्वधा ऋषीणां चरितं सत्यमथर्वाङ्गिरसामसि ।।८ ।।

 

इन्द्रस्त्वं प्राण तेजसा रुद्रोऽसि परिरक्षिता त्वमन्तरिक्षे चरसि सूर्यस्त्वं ज्योतिषां पतिः ।।९ ।।

 

यदा त्वमभिवर्षस्यथेमाः प्राण ते प्रजाः आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति कामायान्न भविष्यतीति ।। १० ।।

 

ब्रात्यस्त्वं प्राणैकर्षिरत्ता विश्वस्य सत्पतिः वयमाद्यस्य दातारः पिता त्वं मातरिश्व नः ।।११ ।।

 

या ते तनूर्वाचि प्रतिष्ठिता या श्रोत्रे या चक्षुषि या मनसि संतता शिवां तां कुरु मोत्क्रमीः ।।१२।।

 

प्राणस्येदं वशे सर्वं त्रिदिवे यत्प्रतिष्ठितम् मातेव पुत्रान्रक्षस्व श्रीश्च प्रज्ञां विधेहि इति ।। १३ ।।

 

।। इति द्वितीयः प्रश्नः ।।

 

तृतीयः प्रश्नः

 

अथ हैनं कौसल्यश्चाश्वलायनः पप्रच्छ भगवन्कुत एष प्राणो जायते कथमायात्यस्मिशरीर आत्मानं वा प्रविभज्य कथं प्रतिष्ते केनोत्क्रमते कथं बाह्यमभिधत्ते कथमध्यात्ममिति ।।१।।

 

तस्मै होवाचातिप्रश्नान्पृच्छसि ब्रह्मिष्ठोऽसीति तस्मात्तेऽज ब्रवीमि ।। ।।

 

आत्मन एष प्राणो जायते यथैषा पुरुषे छायैतस्मिन्नैतदानतं मनोकृतेनायात्यस्मिञ्छरीरे ।। ।।

 

यथा सम्राडेवाधिकृतान्विनियुङ्क्त एतान्ग्रामानेतान्ग्रामानधितिष्ठ- स्वेत्येवमेवैष प्राण इतरान्प्राणान्पृथक्पृथगेव संनिधत्ते ।।४।।

 

पायूपस्थेऽपानं चक्षुःश्रोत्रे मुखनासिकाभ्यां प्राणः स्वयं प्रातिष्ठते मध्ये तु समानः एष ह्येतद्भुतमन्नं समं नयति तस्मादेताः सप्तार्चिषो भवन्ति ।।५ ।।

 

हृदि ह्येष आत्मा अत्रैतदेकशतं नाडीनां तासां शतं द्वासप्ततिर्द्वासप्ततिः शतमेकैकस्यां भवन्त्यासु व्यानश्चरति ।।६ ।। प्रतिशाखानाडीसहस्राणि

 

अथैकयोर्ध्व उदानः पुण्येन पुण्यं लोकं नयति पापेन पापमुभाभ्यामेव मनुष्यलोकम् ।।७।।

 

आदित्यो वै बाह्यः प्राण उदयत्येष होने चाक्षुष प्राणमनुगृह्णानः पृथिव्यां या देवता सैषा पुरुषस्यापानमवष्टभ्यान्तरा यदाकाशः समानो वायुर्व्यानः ।।८ ।।

 

तेजो वाव उदानस्तस्मादुपशान्ततेजाः पुनर्भवमिन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः ।।९ ।।

 

यच्चित्तस्तेनैष प्राणमायाति प्राणस्तेजसा युक्तः सहात्मना यथासंकल्पितं लोकं नयति ।। १० ।।

 

एवं विद्वान्प्राणं वेद हास्य प्रजा हीयतेऽमृतो भवति तदेष श्लोकः ।।११ ।।

उत्पत्तिमायतिं स्थानं विभुत्वं चैव पञ्चधा अध्यात्मं चैव प्राणस्य विज्ञायामृतमश्नुते विज्ञायामृतमश्नुत इति ।।१२ ।।

 

।। इति तृतीय प्रश्नः ।।

 

 

चतुर्थः प्रश्नः

 

अथ हैनं सौर्यायणी गार्ग्यः पप्रच्छ

भगवन्नेतस्मिन्पुरुषे कानि स्वपन्ति कान्यस्मिञ्जाग्रति कतर एष देवः स्वप्नान्पश्यति कस्यैतत्सुखं भवति कस्मिन्नु सर्वे संप्रतिष्ठिता भवन्तीति ।।१ ।।

 

तस्मै होवाच यथा गार्ग्य मरीचयोऽर्कस्यास्तं गच्छतः सर्वा एतस्मिंस्तेजोमण्डल एकीभवन्ति ताः पुनः पुनरुदयतः प्रचरन्त्येवं वै तत्सर्वं परे देवे मनस्येकीभवति

तेन तह्येष पुरुषो शृणोति पश्यति जिघ्रति रसयते स्पृशते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्षते ।।२ ।।

 

प्राणाग्नय एवैतस्मिन्पुरे जाग्रति

गार्हपत्यो वा एषोऽपानो व्यानोऽन्वाहार्यपचनो यद्रार्हपत्यात्प्रणीयते प्रणयनादाहवनीयः प्राणः ।।३ ।।

 

यदुच्छ्रासनिःश्वासावेतावाहुती समं नयतीति समानः

मनो वाव यजमान इष्टफलमेवोदानः एनं यजमानमहरहर्ब्रह्म गमयति ।।४ ।।

 

अत्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवति

यदृष्टं दृष्टमनुपश्यति श्रुतं श्रुतमेवार्थमनुशृणोति देशदिगन्तरैश्च प्रत्यनुभूतं पुनःपुनः प्रत्यनुभवति दृष्टं चादृष्टं श्रुतं चाश्रुतं चानुभूतं चाननुभूतं सच्चासच्च सर्वं पश्यति सर्वः पश्यति ।।५ ।।

 

यदा तेजसाऽभिभूतो भवत्यत्रैष देवः स्वप्नान्न पश्यत्यथ तदैतस्मिञ्छरीर एतत्सुखं भवति ।। ।।

 

यथा सोम्य वयांसि वासोवृक्षं संप्रतिष्ठन्ते

एवं वै तत्सर्वं पर आत्मनि संप्रतिष्ठते ।।७ ।।

पृथिवी पृथिवीमात्रा चापश्चापोमात्रा तेजश्च तेजोमात्रा वायुश्च वायुमात्रा चाकाशश्चाकाशमात्रा चक्षुश्च द्रष्टव्यं श्रोत्र श्रोतव्यं घ्राणं घ्रातव्यं रसश्च रसयितव्यं त्वक्च स्पर्शयितव्यं वाक्च वक्तव्यं हस्तौ